Dziurawiec (Hypericum) - Agata i Mateusz Matysiak

Dziurawiec zwany jest „świętojańskim zielem”, jako że zakwita mniej więcej 24 czerwca, w Święto Jana Chrzciciela. Inne nazwy będące w użyciu to ziele św. Jana, krewka Pana Jezusa, krzyżowe ziele, dzwon, dzwonki Panny Marii, arlika, ruta polna, przestrzelon.

Dziurawiec to wieloletnia roślina zielna z rodziny dziurawcowatych (Hypericaceae) o wysokości 30-100 cm, łatwo rozrastająca się z kłączy. Łodygę ma wzniesioną, u góry rozgałęzioną, na dole drewniejącą. Liście są szerokojajowate lub podłużno-owalne do równowąskich, przejrzyście punktowane, jakby podziurawione. Widać to wyraźnie, gdy na liść popatrzymy pod światło. Te silnie prześwitujące miejsca są komórkami wypełnionymi olejkiem eterycznym, mocno załamującym światło, stąd wrażenie „dziurek”. Kwiaty o szerokości 2-3 cm, umieszczone na szypułkach i zebrane w gęste baldachogrona, złotożółte, z podłużnymi, ostrymi działkami kielicha. Świętojańskie ziele kwitnie w okresie od czerwca do sierpnia. Jest miododajne, gdyż wytwarza duże ilości pyłku kwiatowego, z którego chętnie i licznie korzystają owady. Owocuje od lipca do sierpnia. Owocem dziurawca jest torebka z licznymi, drobnymi, czarnymi nasionami.

W Polsce, w stanie dzikim, występuje 8 gatunków dziurawców z rodzaju Hypericum. Najbardziej rozpowszechniony jest dziurawiec zwyczajny, zwany też pospolitym (Hypericum perforatum) rosnący powszechnie na niżu i w górach po regiel dolny. Gatunek ten w naturze występuje pospolicie w całej Europie, północnej Afryce i zachodniej Azji, a jako zawleczony rośnie już w obu Amerykach, południowej Afryce, Australii i Nowej Zelandii i Japonii.

Pozostałe gatunki dziurawców występujące w Polsce to dziurawiec czteroboczny (Hypericum punctatum), dziurawiec kosmaty (H. hirsutum), dziurawiec nadobny (H. pulchrum), dziurawiec rozesłany (H. humifusum), dziurawiec skąpolistny (H. montanum), dziurawiec skrzydełkowaty (H. tetrapterum), dziurawiec wytworny (Hypericum elegans). Niektóre z tych gatunków tworzą mieszańce. Dziurawce uwielbiają słońce, toteż najchętniej rosną na ciepłych i dobrze nasłonecznionych stanowiskach. Tworzą kobierce w świetlistych lasach mieszanych, na łąkach, ugorach, polanach i przydrożach, na murawach ciepłolubnych i ubogich.

Na świecie opisano około 400 gatunków dziurawców, które zasiedlają bardzo różnorodne siedliska (góry, lasy, łąki, murawy, mokradła). Większość z dziurawców występuje w klimacie umiarkowanym oraz w górach strefy tropikalnej. Niektóre z dziurawców rosną jako gatunki krzewiaste.

Dziurawce są jednymi z najlepiej poznanych roślin leczniczych, będąc ziołami niezwykle drogocennymi, o szerokim i wszechstronnym zastosowaniu.

Już w czasach starożytnych znano dobroczynne działanie dziurawca. Był on wykorzystywany przez Egipcjan, a w średniowieczu przygotowywano z niego napoje dla rycerzy. W Polsce odkryto go w archeologicznych wykopaliskach w prasłowiańskich osadach Biskupina (sprzed 2500 lat), a więc już wtedy, wraz z innymi 20 gatunkami leczniczymi, świadomie stosowali go nasi przodkowie. Ludność Rusi uważała, że dziurawiec leczy 99 chorób. Kazachowie nazywali go „dżerabaj”, co dosłownie znaczy „lekarz ran”. W Rosji, z uwagi na jego właściwości uczulające zwierzęta gospodarskie, nazywany był zwierzobójcą („zwieroboj”).

Według tradycjonalnej medycyny chińskiej dziurawiec ma przyporządkowane nerki, serce i wątrobę, których wzmacniać ma działanie. Przeciwdziałać ma zastojowi energii w wątrobie (shen), uspokajać ducha czy wydobywać indywidualną siłę działania na światło dzienne (hun).

Surowcem zielarskim pozyskiwanym z dziurawca są zebrane i ususzone kwiatostany występujące jako ziele dziurawca (Hyperici herba).

Ziele dziurawca swoje uzdrawiające właściwości zawdzięcza zawartym w nim substancjom chemicznym, zwłaszcza związkom hiperycyn (czerwone barwniki), w tym hiperycynie i pseudohiperycynie, hiperforynie, falowonoidom (hiperozyd, rutyna, kwercetyny) i biflawonoidom, bakteriobójczym garbnikom katechinowym, witaminom A i C oraz olejkom eterycznym.

Wszystkie naturalnie występujące w Polsce dziurawce mają podobne działanie lecznicze.

Działanie dziurawca zależne jest od rodzaju preparatu ziołowego. Na dolegliwości układu pokarmowego przygotowuje się herbatki i napary wodne, do leczenia zaburzeń nerwowych stosuje się ekstrakty i wyciągi alkoholowe, a w dolegliwościach skórnych korzysta się z wyciągów olejowych.

Ziele dziurawca stosowane jest obecnie przede wszystkim w charakterze leku rozkurczającego w schorzeniach układu pokarmowego, w tym zwłaszcza w chorobach wątroby i dróg żółciowych oraz w chorobach wrzodowych żołądka i dwunastnicy. Wpływa ono pozytywnie na układ trawienny, leczy zgagę, niestrawności, biegunki i wzdęcia.

Ziele dziurawca, głównie dzięki flawonoidom, działa przeciwskurczowo na mięśnie gładkie układu pokarmowego i jest żółciopędne. Swoje zastosowanie ma również dziurawiec w higienie układu krwionośnego, bowiem jest zalecany jako środek tonizujący w schorzeniach sercowo-naczyniowych i może tymczasowo obniżać ciśnienie krwi. Rutyna zawarta w dziurawcu przyczynia się zaś do wzmocnienia ścian naczynek krwionośnych i uszczelnia je. Ziele dziurawca nazywane jest naturalnym prozakiem, ponieważ od dawien dawna stosowano go jako środek wspomagający w leczeniu depresji i przy wyczerpaniu nerwowym, sezonowej apatii, w psychozach, melancholii, stanach lękowych i nerwicowych. Napar z dziurawca łagodzi napięcie, uspokaja, pomaga w przemęczeniu i bezsenności i nie ma przy tym prawie żadnych skutków ubocznych. Uważać należy jedynie, aby po wypiciu dziurawcowej „herbatki” nie przebywać na słońcu, gdyż zawarta w niej hiperycyna czyni nas nadwrażliwymi na słońce i może pojawić się reakcja fotouczulająca. Napar z dziurawca najlepiej zatem stosować w okresie jesienno-zimowym, kiedy to słońca nie ma dużo, a dni są krótkie i ponure. Ważne jest też, aby nie zażywać dziurawca wraz z niektórymi lekami oraz hormonalnymi środkami antykoncepcyjnymi, może on osłabić lub wzmocnić ich działanie. Dotyczy to szczególnie środków przeciwdepresyjnych, leków na rozrzedzenie krwi, obniżających poziom cholesterolu, środków przeciwko migrenom, niektórych leków na serce i antybiotyków. W takich sytuacjach najlepiej jest skonsultować to z lekarzem pierwszego kontaktu. Ostrożnie należy podchodzić również do stosowania naparu z dziurawca w przypadku małych dzieci, kobiet w ciąży i karmiących.

Przepis na napar z dziurawca: 1 łyżka ziela dziurawca + szklanka wrzącej wody. Pozostawić pod przykryciem 15-20 min. Pić 3 razy dziennie.

Zewnętrznie dziurawiec ma właściwości odkażające, a jako środek ściągający przyspiesza regenerację tkanek. Specjalnie przygotowanym wyciągiem z dziurawca (lub maścią) leczy się owrzodzenia żylakowe, trudno gojące się rany, blizny i inne miejsca pozbawione pigmentu. Naparem z ziela płucze się gardło i jamę ustną.

Obecnie prowadzonych jest szereg badań nad właściwościami leczniczymi dziurawca. W Niemczech odkryto, iż dziurawiec wykazuje skuteczność w łagodzeniu objawów przy abstynencji nikotyny i alkoholu. Prowadzone są również badania nad zastosowaniem jego przeciwwirusowych właściwości na potrzeby leczenia HIV (AIDS).

Dziurawiec do celów zielarskich zbiera się w pełni jego kwitnienia, ścinając roślinę około 10 cm nad ziemią. Zebrane rośliny suszy się w przewiewnym i ocienionym miejscu. Po kilku tygodniach z pozostawionych w ziemi po zbiorze dolnych częściach roślin dziurawiec odrasta i ponownie rozpoczyna kwitnienie. Wówczas można go zbierać po raz drugi.

Dziurawiec uprawiany bywa w przydomowych ogródkach, nie tylko ze względu na jego zdrowotne właściwości i szerokie zastosowanie zielarskie, ale również jako roślina dekoracyjna. W dawnych czasach sadzono dziurawce z uwagi na ich magiczne, wręcz mistyczne moce, gdyż powszechnie wierzono, że roślina ta chroni domowników przed złymi duchami.

Powered by SmugMug Log In